Εργοθεραπεία και Μαθησιακές Δυσκολίες

Ο όρος «Μαθησιακές Δυσκολίες» χρησιμοποιείται για να προσδιορίσει τη δυνατότητα ενός ατόμου για μάθηση. Οι διαθέσιμοι ορισμοί συχνά αναφέρονται στα βιολογικά αίτια των δυσκολιών όπως είναι, οι διαταραχές αντίληψης, η ελλειμματική προσοχή (ΔΕΠ-Υ), οι αναπτυξιακές αφασίες, η ελάχιστη εγκεφαλική δυσλειτουργία, η δυσλεξία, η δυσγραφία και άλλα. Στα περιβαλλοντολογικά αίτια αναφέρονται επίσης η έλλειψη φροντίδας στα πρώτα χρόνια της ζωής, το πολιτισμικό περιβάλλον, η διατροφή, οι ελλείπεις υπηρεσίες εκπαίδευσης και κοινωνικής στήριξης και άλλα. Υπάρχει επίσης η πρόσφατη ερευνητική άποψη μιας διαφορετικής, αλλά φυσιολογικής ποικιλίας εγκεφάλου και κατ επέκτασης διαφορετικής λειτουργικότητας που ευθύνεται για μαθησιακές δυσκολίες σε συγκεκριμένο εκπαιδευτικό περιβάλλον.

Πότε μπορούμε να διαγνώσουμε τυχόν μαθησιακές δυσκολίες σε ένα παιδί

Ενδείξεις για πιθανή εμφάνιση μαθησιακών δυσκολιών κατά τη σχολική ζωή μπορεί να έχουμε από τον πρώτο χρόνο της ζωής του παιδιού, καθώς από τη γέννηση αρχίζει και η πορεία μας στη μάθηση. Για έναν ειδικά καταρτισμένο εργοθεραπευτή, η ηλικία των 18 μηνών είναι ένα καλό εξελικτικό στάδιο κατά το οποίο, μέσα από την εκτίμηση του τι παιχνίδια παίζει και πως τα παίζει το παιδί ή πως μετέχει στην καθημερινή του φροντίδα ή αυτοεξυπηρετείται, μπορεί να αναγνωρίσει τον κίνδυνο για μελλοντικές δυσκολίες στη μάθηση. Μια επόμενη ηλικία είναι τα 3 με 4 χρόνια που εκεί πλέον οι δυσκολίες γίνονται ορατές αφού το παιδί ήδη θα πρέπει να είναι ικανό να μετέχει σε μαθησιακές διαδικασίες νηπιαγωγείου και η αξιολόγηση από τον εργοθεραπευτή μπορεί να είναι αποκαλυπτική.

Ειδικά τα παιδιά με καθυστερήσεις στην ανάπτυξη ή τα πρόωρα, θα πρέπει να θεωρούνται «υψηλού κινδύνου» για μαθησιακές δυσκολίες και οι γονείς είναι προτιμότερο να ρωτούν τους ειδικούς και να ζητούν μια λεπτομερέστερη αναπτυξιακή αξιολόγηση από τους 18 μήνες. Δυστυχώς όμως, ακόμη και σήμερα, η καθυστερημένη ηλικία των 8 ετών (τρίτη δημοτικού) είναι συχνά αυτή κατά την οποία ο γονιός αναζητά εκτίμηση και υποστήριξη του παιδιού του καθώς ο κόπος και τα ιδιαίτερα κατά τη μελέτη στο σπίτι δεν αποδίδουν τα ανάλογα σε επιδόσεις στο σχολείο.

Τι προσφέρει η εργοθεραπεία σε περιπτώσεις μαθησιακών δυσκολιών

Η θεραπευτική σχέση της εργοθεραπείας με τις μαθησιακές δυσκολίες περιλαμβάνει τόσο την αξιολόγηση των δυσκολιών όσο και την θεραπεία για την αντιμετώπιση τους. Στην εργοθεραπεία επικεντρωνόμαστε περισσότερο στις ανθρώπινες ικανότητες που σχετίζονται με την μάθηση καθώς και με τις δεξιότητες που απαιτούνται για να παρακολουθεί το παιδί το σχολείο ή ένας ενήλικος τις σπουδές του ή μια επαγγελματική κατάρτιση. Ασχολούμαστε δηλαδή με το πώς το άτομο μαθαίνει και το πώς συμμετέχει στις εκπαιδευτικές δραστηριότητες και όχι με το εκπαιδευτικό αντικείμενο, δηλαδή με το πώς το παιδί θα μπορεί να αποκτήσει γνώσεις π.χ. ιστορίας.

Ένα σωστά σχεδιασμένο θεραπευτικό πρόγραμμα εργοθεραπείας για την αντιμετώπιση μαθησιακών δυσκολιών, πρωτίστως θα συμβάλλει στο να αναπτύξει το παιδί ένα ολοκληρωμένο «σύστημα μάθησης», με το οποίο θα μπορεί να κατακτά την προσφερόμενη γνώση, είτε μέσα από τις εκπαιδευτικές διαδικασίες ή την καθημερινότητα του και κατά περίπτωση να μπορεί να τη χρησιμοποιεί και να την εμπλουτίζει, χωρίς ελλείμματα. Ανάλογα δε με τις ατομικές δυσκολίες του παιδιού, η παρέμβαση του εργοθεραπευτή μπορεί να αφορά είτε την ανάπτυξη και βελτίωση και την προσαρμογή του ατομικού μηχανισμού μάθησης του παιδιού, είτε την πράξη, δηλαδή το πώς και τι κάνει το παιδί κατά τις διαδικασίες μάθησης ή και τα δύο

«Αν δεν πάθεις δεν θα μάθεις» λέει ο λαός. Ο άνθρωπος δρα, λειτουργεί και παράγει έργα, συνδυάζοντας σωματικές, νοητικές και ψυχολογικές ικανότητες. Ακόμη πολλά από αυτά που θεωρούμε πως τα μάθαμε γιατί τα διαβάσαμε ή μας τα «δίδαξαν καλά», στην πραγματικότητα είναι πληροφορίες που μπορέσαμε να τις συνδυάσουμε με ανάλογες δικές μας εμπειρίες έτσι ώστε να τις κατανοήσουμε, να τις γενικεύσουμε και να τις αφομοιώσουμε και επίσης να τις τροποποιήσουμε και χρησιμοποιήσουμε σε συνδυασμό με άλλες, οποτεδήποτε μας χρειάζεται.

Τα παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες συχνά αντιμετωπίζουν προβλήματα σε κάποιο σημείο αυτής της διαδικασίας. Αν κάποια από τις λειτουργίες αντίληψης μέσω της όρασης ή της ακοής ή της αφής και άλλων ανάλογων οργανικών συστημάτων, είναι μειωμένη (δυσλειτουργεί) ή αν αυτό που αντιληφθήκαμε είναι λανθασμένο γιατί υπάρχει νευρολογική ατέλεια ή κακής ποιότητας εμπειρίες, τότε και η αντίδραση θα είναι μη ολοκληρωμένη, άρα η νέα εμπειρία θα είναι και αυτή κακής ποιότητας και η διαδικασία μάθησης μη αποτελεσματική.

Για παράδειγμα, ένα παιδί που απλά «ζωγραφίζει» τα γράμματα στο νηπιαγωγείο και γράφει το όνομα του ως εικόνα, κατακτά το εκπαιδευτικό αντικείμενο «γράφω γράμματα», αλλά αυτό από μόνο του δεν εξασφαλίζει την παραγωγή και χρήση του γραπτού λόγου στο σχολείο, καθώς η γραπτή έκφραση του λόγου είναι μια πολύ πιο σύνθετη διαδικασία και φυσικά απέχει κατά πολύ από την ζωγραφική ή την αντιγραφή συμβόλων και τον καλό χειρισμό του μολυβιού. Το ότι μπορούμε να αντιγράψουμε σύμβολα γραμμάτων, π.χ. κινέζικα, δεν σημαίνει πως ξέρουμε ή μπορούμε να παράγουμε και το νόημα αυτής της μοναδικής σειράς συμβόλων που είναι μια λέξη που αναπαριστά μια σκέψη κλπ. Όταν κάποιες από τις ικανότητες που απαιτούνται για να μάθουμε να γράφουμε ή να διαβάζουμε ή να μετράμε είναι ελλιπείς ή λείπουν, τότε και η ανάπτυξη των σχετικών δεξιοτήτων μάθησης και η χρήση της γνώσης θα είναι ατελής.

Οι μαθησιακές δυσκολίες δεν είναι νόσος και δεν θεραπεύονται με την έννοια της θεραπείας μιας νόσου. Αντιμετωπίζονται όμως και σίγουρα προλαμβάνονται οι συνέπειες τους σε αρκετές από τις περιπτώσεις των παιδιών που βλέπουμε έγκαιρα, δηλαδή πριν την ένταξη τους στο σχολικό περιβάλλον. Τα παιδιά μπορούν να εκπαιδευτούν να διαχειρίζονται τις δυσκολίες τους αλλά είναι ψέμα να ισχυριστούμε πως θεραπεύουμε τα οργανικά αίτια των συμπτωμάτων των μαθησιακών δυσκολιών. Τα παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες μπορεί να είναι μέτριοι ή κακοί μαθητές αλλά μπορούν να γίνουν απόλυτα επιτυχημένοι και ευτυχισμένοι ενήλικες, με την προϋπόθεση πως δεν θα αφήσουμε ένα ελαττωμένο δυναμικό ή μια διαφορά από το μέσο όρο των συνομήλικων, στα μαθητικά τους χρόνια, να σαρώσει όλο το οικοδόμημα της εξέλιξης τους και κυρίως της ευτυχίας στη ζωή.